پەنابەری سیاسی کێیە ، مەلاکرێکار پەنابەری سیاسیە ؟

ڕێژنە میدیا

وتار/ یاساناس ، دەریا محمد

 

(وشەی پەنابەرو ئاوارە )

په‌نابه‌ر وشه‌یه‌كی قضائی كۆنه‌ بۆ كه‌سێك به‌ كاردێت له‌به‌ر هه‌ر هۆكارێكی سیاسی یان ئاینی یان نه‌ته‌وه‌یی یان ره‌گه‌زی وڵاته‌كه‌ی خۆی جێده‌هێڵێت و روو ده‌كاته‌ وڵاتێكی تر به‌ مه‌به‌ستی نیشته‌جێ بوون تێیدا .

جیاوازی وشه‌ی په‌نابه‌رو ئاواره‌ له‌وه‌دایه‌ په‌نابه‌ر سنوری وڵات ده‌برێت به‌ڵام ئاواره‌ سنوری وڵات نابرێت ،بەڵام لەبەر هەمان هۆکاری سەرەوە کۆچ دەکات بۆ شارێکی تر .

(پەنابەر لەیاسا نێودەوڵەتیەکان )

په‌نابه‌ر ریشه‌یه‌كی مێژوویی دورو قۆڵی هه‌یه‌ به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌كی فەرمی له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی دوای دروست بوونی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان و ده‌رچوونی جارنامه‌ی جیهانی مافه‌كانی مرۆف له‌ ساڵی( ۱۹٤٨ ) به‌ شێوه‌یه‌كی ره‌سمی دانیپێدانرا هه‌ر وه‌ك له‌ مادده‌ی (۱٤) ی جارنامه‌كه‌دا هاتووه‌ (هه‌موو تاكێك مافی هه‌یه‌ په‌نا به‌ریته‌ به‌ر وڵاتێكی تر له‌به‌ر چه‌وسانه‌و زۆرڵێكردن) دوای ئه‌ویش چه‌ندین اتفاقیاتی نێوده‌وڵه‌تی له‌ نێوان وڵاتان به‌سترا له‌سه‌ر په‌نابه‌ران له‌وانه‌ ( الاتفاقية الخاصة بوضع اللاجئين ساڵى 1951) و دواتر (البروتوكول الخاص بوضع اللاجئين ساڵى 1967) له‌م رێكه‌وتتنامانه‌دا جه‌خت كراوه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر پاراستنی مافی په‌نابه‌ران به‌ گشتی و و مافی په‌نابه‌رانی سیاسی به‌تایبه‌ت .
ئێمە لێرەدا تەنها باسی پەناری سیاسی دەکەین و لە وتارێکی تر باسی پەنابەری انسانی دەکەین .

كی ده‌تونێ داوای په‌نابه‌ری سیاسی بكات ؟

هه‌رده‌وڵه‌تێك یاسای تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ بۆ پێدانی مافی په‌نابه‌ری سیاسی یان مافی په‌نابه‌ری ئینسانی به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی رێكه‌وتننامه‌ نیوده‌وڵه‌تیه‌كان ئه‌مانه‌یان به‌ په‌نابه‌ری سیاسی ناساندوه‌ :

1-چالاكوانه‌سیاسیه‌كان ،، ئه‌وانه‌ی له‌ بواری سیاسی كارده‌كه‌ن و هه‌ره‌شه‌ی كوشتن یان ئه‌شكه‌نجه‌دان یان ترساندن یان چه‌وسانه‌وه‌یان له‌سه‌ره‌ .

2-زابته‌كانی عه‌سكه‌ری و ئه‌وانه‌ی له‌ سلكی عه‌سكه‌ری كارده‌كه‌ن و هه‌ڵدێن له‌به‌ر هۆكاری خراپی نیزامی سیاسی و چه‌وسانه‌و كوشتنیان .

3- ئه‌و كه‌سانه‌ی كارده‌كه‌ن بۆ حیزبێكی سیاسی دیاریكراو و هه‌ره‌شه‌و مه‌ترسی ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر ژیانیان به‌ هۆکاری جیاوازی بیروبۆچونی سیاسیان .

4- نوسه‌رو رۆژنامه‌نوسه‌كان كه‌ راپۆرت وبیروبۆچونه‌كانیان له‌ ده‌زگاكانی راگه‌یاندن بەهەرسێ جۆرەکەیەوە(خوێندراو بیستراو بیندراو ) بڵاوده‌كه‌نه‌و هه‌ره‌شه‌و مه‌ترسی كوشتن ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر ژیانیان به‌ هۆكاری جیاوازی بیروبۆچونه‌كانیان .

5-ئه‌و كه‌سانه‌ی ئاینی خۆیان ده‌گۆرن و به‌و هۆیه‌وه‌ توشی ئه‌شكه‌نجه‌و مه‌ترسی كوشتن ده‌بنه‌وه‌ .
جیاوازی په‌نابه‌ری سیاسیی له‌گه‌ڵ په‌نابه‌ری انسانی ئه‌وه‌یه‌ دۆسیه‌ی په‌نابه‌ری سیاسی له‌ دادگا سیفه‌ی مستعجلی پێده‌درێت و زووتر یه‌كلایی ده‌كریته‌وه‌ ، وه‌ په‌نابه‌ری سیاسی به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك مافی نیه‌ بگه‌رێته‌وه‌ وڵاتی دایك ، وه‌ په‌نابه‌ری سیاسی ده‌وڵه‌ت به‌ حه‌زه‌ره‌و مامه‌له‌ی له‌گه‌ڵ ده‌كات . بۆیە هەمیشە پێدانی مافی پەنابەری انسانی گونجاوترە لە پێدانی مافی پەنابەری سیاسی .

 

(چەند نمونەیەک )

نمونه‌ی زیندوو بۆ په‌نابه‌رانی سیاسی وه‌ك
۱- مه‌لا كرێكار ساڵانێکی زۆرە لە وڵاتی نەوریج نیشتەجێیەو مافی پەنابەری سیاسی پێدراوە ، به‌پێێ زانیاریه‌كان چه‌ند جارێك حكومه‌تی هه‌رێم داوای راده‌ستكردنه‌وه‌ی كردوه‌ به‌ڵام حكومه‌تی نه‌رویج ئاماده‌ نه‌بووه‌ له‌به‌ر پاراستنی مافی په‌نابه‌ری سیاسی تسلیمی بکاتەوە ، به‌ڵام ته‌سلیم كردنی به‌ حكومه‌تی ئیتالیا بابه‌تیكی تره‌و له‌ كاتیكی تر به‌ تفاسیلی باسی ده‌كه‌ین

۲ – نمونەیەکی تری زیندوو زۆرینه‌ی ئه‌وانه‌ی له‌ حیزبه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كانی ئێران كارده‌كه‌ن و دژ بە حکومەتی ئێران وەستاون له‌ وڵاتانی ئه‌وروپا به‌ زوویی مافی په‌نابه‌ری سیاسیان پێده‌درێت ، كورده‌كانی خۆشمان باشوریەکان زۆرینه‌یان خۆیان به‌ دیموكرات له‌ قه‌ڵه‌مده‌ده‌ن له‌وێ به‌ڵام به‌هۆی نه‌شاره‌زایی و نه‌زانی له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاره‌كانی دادگا ره‌فز وه‌رده‌گرن .
۳ – (نمونەی کەیسێک لە مافی پەنابەری سیاسی )
له‌ دادگای دادی نێوده‌وله‌تی له‌سه‌ر په‌نابه‌ری سیاسی كه‌یسه‌ك هه‌یه‌ بۆتانی باس ده‌كه‌م .
كه‌یسه‌كه‌ باسی شۆرشگێره‌ك ده‌كات كه‌ ناوی (تۆری ) بوو خه‌ڵكی پیرۆ بوو ئه‌م شۆشگێره‌ هه‌ڵسا شۆرشێكی به‌رپاك كرد له‌( لیما ) پایته‌ختی (پیرۆ) به‌ڵام شۆرشه‌كه‌ی سه‌ركه‌وت و نه‌بوو بۆیه‌ فه‌رمانی ده‌ستگیركردنی بۆ ده‌رچوو ئه‌ویش بۆ پاراستنی گیانی خۆی په‌نای برده‌ به‌ر سه‌فاراتی (كۆلۆمبیا ) له‌ لیمای پایته‌ختی پیرۆ . راسته‌وخۆ حكومه‌تی كۆڵۆمبیا مافی په‌نابه‌ری سیاسی پێ به‌خشی وه‌ هه‌وڵیدا به‌ رێچكه‌یه‌كی تایبه‌تی تۆری بباته‌ كۆڵۆمبیا ، به‌ڵام وڵاتی پیرۆ ریگه‌ی پێنه‌دا و رایگه‌یاند هه‌ركاتێك تۆری بێته‌ ده‌ره‌وه‌ی باڵیۆزخانه‌كه‌ ده‌ستگیری ده‌كه‌ن و له‌ سێداره‌ی ده‌ده‌ن ، بۆیه‌ كێشه‌ له‌ نێوان حكومه‌تی پیرۆ و حكومه‌تی كۆڵۆمبیا دروست بوو ، بۆیه‌ كه‌یسه‌كه‌یان برده‌ به‌رده‌م دادگای دادی نیوده‌وله‌تی ، دادگا دوای چه‌ندین دانیشتن و تاوتێكردن بریاریدا به‌وه‌ی ده‌بێ پیرۆ حق بدات به‌ كۆڵۆمبیا تا تۆری بباته‌ ده‌روه‌ی پیرۆ چونكه‌ په‌نابه‌رێكی سیاسیه‌ وه‌ مافی كۆڵۆمبیایه‌ پاریزگاری له‌و په‌نابه‌ره‌ بكات بەپێی اتفاقیاتە نێودەوڵەتیەکان چونكه‌ هانای بۆ ئه‌و ده‌وڵەته‌ بردوه‌ له‌ ترسی لەدەستدانی ژیانی خۆی .
بۆیە پیرۆ ناچار بوو رێگە بدات سەفارەتی کۆڵۆمبیا تۆرێ بە تەیارەیەکی تایبەتی بگوازێتەوە بۆ (بوغوتا) پایتەختی کۆڵۆمبیا .

 

سەرنجی خۆت بنووسە