یاسانانس دەریا محەمەد : چەند زانیاریەکی گرنگ لەسەر چۆنیەتی سزایی لە سێدارەدان و جێبەجی کردنی

ڕێژنە میدیا

دەریا محەمەد

سزای له‌ سێداره‌دان به‌ واتای لێسه‌نه‌وه‌ی مافی ژیان و ده‌رهێنانی رۆحی مرۆڤه‌كه‌ دێت ، سزای له‌ سێداره‌دان له‌ یاساكانی عیراقدا بونی هەیە بەتایبەت لەتاوانەکانی ( کوشتنی بەئەنقەست و کارە تیرۆریستیەکان و بازرگانیکردن بە مادە هۆشبەرەکان و هەندێ تاوانی تر .. ) له‌ محاكم بریاری پیده‌رده‌چێت ، به‌ڵام حكومه‌ت سزاكه‌ جێبه‌جی ناكات و كه‌سه‌كه‌ له‌ به‌ندینخانه‌ ده‌هێلیته‌وه‌ له‌ ساڵی 2008 ه‌وه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان سزای له‌سێداره‌دان راوه‌ستێنراوه‌ و جێ به‌جی ناكرێت ئه‌مه‌ش به‌ هۆی فشاری رێكخراوه‌ نیوده‌وڵه‌تیه‌كان له‌سه‌ر حكومه‌تی هه‌ریم به‌وه‌ی كه‌ ئه‌م سزایه‌ له‌گه‌ڵ بنه‌ماكانی ریزگرتن له‌ مافی مرۆڤ و مافی تاوانبار نه‌گونجاوه‌ ، وه‌ ئه‌گه‌ر ره‌ئی عام دروست بێت له‌سه‌ر جێبه‌جیكردنی سزاكه‌ بۆ تاوانبارێك كه‌ بریاری له‌ محكمه‌وه‌ بۆ ده‌رچوه‌ ئه‌وه‌ پێوستی به‌ مه‌رسومی سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێمی كوردستان ده‌بێت .

هه‌ندی زانیاری گشتی له‌سه‌ر سزاکەو ئاماری ئه‌و وڵاتانه‌ی زۆرترین سزای له‌سێداره‌دانی تێدایه‌:

لە ساڵانی(١٩٧٦- ١٩٧٧) بەگشتی(١٦) وڵاتی ئەوروپا سزای لەسێدارەدانیان بە یەکجاری لە ووڵاتەکانیاندا هەڵگرت، واتە لە ڕووی یاسایی شتێک نەما بەناوی سزای لەسێدارەدان بۆ سەرجەم تاوانەکان لەو وڵاتانەدا.

لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا دەیان ووڵاتی جیهان سزای لەسێدارەدانیان نەهێشت، لە ناویاندا(١٠٤) وڵات بە شێوەیەکی یەکجاری بۆ هەموو تاوانەکان سزاکەیان هەڵگرت، (٣٠) وڵاتیش جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدانیان هەڵوەشاندەوە، (٧) وڵاتیش سزاکەیان بۆ چەند تاوانێک هەڵوەشاندەوە، لە(٥٧) وڵاتیش سزاکە تا ئێستا بەکاردێت، (٢٩) وڵاتیش سزاکە جێبەجێدەکەن.

*زۆربەی سزاکانی لەسێدارەدان ئێستا لە ئاستی جیهان لە پێنچ ووڵات جێبەجێدەکرێت ئەو وڵاتانە بریتین لە:

چین، ئێران، سعودیە، عێراق، پاکستان

لە ماوەی(١٠) ساڵی ڕابردوودا لەسێدارەدان لەو پێنچ وڵاتە بەمشێوەیە بووە:

(چین-١٠١٩٠) (ئێران-٤١٨٠) (سعودیە- ٩٨٥) (عیڕاق-٧٩٢ ) (پاکستان-٥٩١)

لە دوو ساڵی ڕابردوودا زۆربەی لەسێدارەدان هەر لەو پێنچ ووڵاتە جیبەجێکراون.

لەهەرێمی کوردستان لەنێوان ساڵانی(٢٠٠٨ تا ٢٠١٥) سزای لەسێدارەدان بەسەر کەس-دا جێبەجێنەکراوە، بەڵام لە ناوەڕاستی مانگی ئابی ساڵی(٢٠١٥) سێ کەس لە یەک خێزان پیاوێک و دوو هاوسەری لەسێدارەدران، هەروەها شەوی ١٠ لەسەر ١١ ی مانگی دیسێمبەری ساڵی(٢٠١٦) بکوژی مینای تەمەن هەژدە مانگ کە ناوی(عەبدوڵا حسێن) بوو لەسێدارەدرا.

بەپێی زانیارییەکان لەهەرێمی کوردستان، لە ساڵی (٢٠١٧) دا(٣٤) کەس سزای لەسێدارەدانی بۆ دەرچووە، و لە ساڵی ( ۲۰۱٨ ) زیاتر لە ۳۰ کەس سزاکەیان بۆ دەرچوە ، بەگشتی زیاتر لە ( ۲۷۰ ) کەس لەبەندیخانەکانی هەرێمی کوردستانن کە بریاری سزای لەسێدارەدانیان هەیە و بەڵام سزاکە بەسەریاندا جێبەجێ نەکراوە .
لەسێدارەدان لە هەرێمی کوردستان لەلایەن حکومەتەوە جێبەجێ ناکرێت ، ئەمەش وەک پابەندبونێک بە رێزگرتن لەو پەیمانامە نێودەوڵەتیانەی کە دژی سزای لەسێدارەدانن .

لە عیڕاق لەماوەی(١٠) ساڵدا بەگشتی(١٨٠٨) کەس سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێندراوە لەو ژمارەیە(٧٢٩) کەس لەسێدارەدراون.

*رێو شوێنه‌كانی جێبه‌جێكردنی سزای له‌ سێداره‌دان (به‌ كورتی)
اجرائات تنفیذ عقوبه‌ اعدام
به‌ پێێ قانونی اصول محاكمات جزائی ماده‌ (285) دوای ئه‌وه‌ی تاوانبار حكمی اعدامی بۆ ده‌رده‌چێت له‌ لایه‌ن حاكمی تایبه‌تمه‌نده‌وه‌ ئه‌وه‌ راسته‌وخۆ به‌ بێ ئه‌وی خودی كه‌سه‌كه‌ش طعن بگرێت له‌ حوكمه‌وه‌ ئه‌وا راسته‌وخۆ حوكمه‌كه‌ ده‌چیته‌ محكمه‌ی تمیز . له‌ماوه‌ی مانگێك یان ئه‌وه‌تا محكمه‌ی تمیز حوكمه‌كه‌ هه‌ڵده‌وه‌شینیته‌وه‌ و سزاكه‌ی كه‌مده‌كاته‌وه‌ بۆ سجن مؤبد یان كه‌متر یان ئه‌وه‌تا تصدیقی سزای اعدامه‌كه‌ ئه‌كات .
ئه‌گه‌ر تصدیقی كرد ئه‌وه‌ محكمه‌ی تمیز حوكمه‌كه‌ به‌رز ده‌كاته‌وه‌ بۆ وه‌زاره‌تی عدل .وه‌زاره‌تی عدلیش به‌رزی ده‌كاته‌وه‌ بۆ سه‌رۆكی كۆمار (له‌ كوردستان بۆ سه‌رۆكی هه‌ریم ) بۆ ئه‌وی ئیمزای له‌سه‌ر بكات
ئه‌گه‌ر سه‌رۆكی هه‌رێم ئیمزای كرد ئه‌وه‌ فرمانی اعدامه‌كه‌ ده‌نێرن بۆ مدیر سجن . مدیری سجن رۆژه‌ك دیاری ده‌كات بۆ اعدامه‌كه‌ به‌ مه‌رجێك له‌ مانگێك زیاتر نه‌بێ .رۆژێك پیش اعدامه‌كه‌ ده‌بیت ئاگاداری كه‌س و كاری تاوانبار بكریته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی گه‌ر بیانه‌وی ئه‌توانن ئاماده‌بن .وه‌ رۆژه‌ك پێش اعدامه‌كه‌ ده‌بیت ئاگاداری مامۆستایه‌كی ئاینی بكه‌نه‌وه‌ بۆ ئه‌وی هه‌ندی رینمایی دینی بدات به‌ تاوانبار .له‌ كاتی اعدامه‌كه‌ ئه‌مانه‌ ده‌بیت ئاماده‌بن
1-نوینه‌ری وه‌زاره‌تی ناوه‌خۆ 2-حاكم یان نوینه‌ره‌كه‌ی 3-محامی تاوانبار گه‌ر خۆی بیه‌وی 4- دكتۆره‌ك 5-مدیر سجن
دواتر امری اعدام له‌ لاین مدیری سجنه‌كه‌ ئه‌خویندریته‌وه‌و ئه‌بیت ریگه‌ به‌ تاوانبار بدرێت دوا قسه‌ی خۆی بلی و وه‌سیه‌تی خۆی بڵێ و حاكمه‌كه‌ لای خۆی تۆماری بكات.
ئینجا كورسیه‌كه‌ی بن لاقی تاوانبار لائه‌ده‌ن نزیكه‌ی 15 خوله‌ك به‌ په‌ته‌كه‌وه‌ ئه‌مینیته‌وه‌و دواتر كه‌ گیانی ده‌رچو دكتۆره‌كه‌ فحسی ئه‌كات بۆ ئه‌وه‌ی دڵنیا بنه‌وه‌ له‌ مردنه‌كه‌ی و ئیمزا ئه‌كات كه‌ فعلن مردوه‌
وه‌ هه‌ر به‌ پێی قانون اصول محاكمات جزائی ئه‌و كه‌سه‌ی اعدام ئه‌كریت ممنوعه‌ تازیه‌ی بۆ دابنرێ .

سەرنجی خۆت بنووسە
x

Check Also

کەس دژی سەربەخۆی کوردستان نەبو خۆیان نەبێت

ڕێژنە میدیا ئەیاد محەمەد کێ حەزی بەدروستکردنی دوڵەت و یاسا و خۆشگوزرەرانی نیە و لەژێر ...